Świata nie można ocalić, jeśli przestanie się go kochać jako dom, czyli spokój papieża Leona XIV

fot. U.S. Department of State/Domena Publiczna

Encyklika Magnifica humanitas nie jest dokumentem technologicznym ani ekologicznym. Jest jednak jednym z najważniejszych głosów nowego pontyfikatu o tym, czym staje się ekologia w epoce sztucznej inteligencji: nie tylko troską o ziemię, klimat i zasoby, lecz także troską o człowieka, jego uwagę, pracę, wolność, język, wspólnotę i zdolność zamieszkiwania świata jako domu. Bo jak pisze Leon XIV, to wszystko jest ze sobą połączone.

Leon XIV nie zaczyna od lasów, rzek, pól, powietrza ani krajobrazu, choć wszystkie te rzeczywistości pozostają obecne w tle jego myślenia. Nie zaczyna nawet od badań czy statystyk. Swoją encyklikę, pierwszą tego pontyfikatu, programową, zaczyna od człowieka, ponieważ wie, że każda ekologia, jeśli nie chce stać się ideologią albo technokratycznym zarządzaniem kryzysem, musi najpierw zapytać, kim jest ten, kto używa świata, przetwarza go, opisuje, mierzy, eksploatuje, chroni albo niszczy. W tym sensie Magnifica humanitas jest dokumentem o ekologii głębszej niż tylko środowiskowa. To tekst o ekologii człowieczeństwa.

System czy osoba?

W wielu kręgach Kościoła termin „ekologia” nie ma dobrego PR-u. W pewnym stopniu odpowiada za to sam papież Franciszek, który w Laudato si’ uczył Kościół i świat myślenia o „ekologii integralnej”, a więc o nierozerwalnym związku między losem ziemi i losem ubogich, między kryzysem środowiskowym i kryzysem społecznym, łącząc wiele wątków, które dopiero po uważnym rozplątaniu języka ukazywały się jako spójna, pełna i adekwatna do katolickiego rozumienia świata koncepcja. Leon XIV idzie zaś nawet krok dalej, ponieważ przenosi tę intuicję w przestrzeń, która coraz mocniej staje się środowiskiem życia współczesnego człowieka: w przestrzeń cyfrową, technologiczną, komunikacyjną i algorytmiczną, pytając, co dzieje się z osobą ludzką, kiedy środowiskiem jej codziennego istnienia staje się nie tylko natura, miasto, rodzina, parafia, szkoła czy praca, lecz także system bodźców, danych, rekomendacji, modeli językowych, automatycznych decyzji i cyfrowych zależności? Czy tak ma wyglądać rozumienie ekologii u amerykańskiego papieża?

Zanim jednak padnie odpowiedź, trzeba uznać, że to pytanie jest niezwykle ważne także dla zielonego konserwatyzmu. Nie dlatego, że Leon XIV używa tego pojęcia, lecz dlatego, że jego encyklika dotyka samego centrum konserwatywnej intuicji ekologicznej: świata nie można ocalić, jeśli przestanie się go kochać jako dom. Roger Scruton nazywał tę postawę ojkofilią, miłością domu, która nie jest sentymentalną nostalgią ani zamknięciem w lokalności, ale moralnym odruchem odpowiedzialności za to, co bliskie, odziedziczone, kruche, przekazane i powierzone, by mogło zostać przekazane dalej. Leon XIV nie cytuje oczywiście Scrutona, ale jego myśl biegnie w podobnym kierunku: prawdziwy rozwój nie może oznaczać wykorzenienia, a technologia nie może budować świata, w którym człowiek traci miejsce, pamięć, relacje i język odpowiedzialności; traci samego siebie i wszystko to, co o człowieczeństwie stanowi.

Nie technofobia, lecz realizm

Największą siłą encykliki Leona XIV jest jednak jej spokój. Papież nie mówi
językiem paniki, nie proponuje ucieczki od technologii, nie przeciwstawia wiary
rozumowi, nie odrzuca nauki, nie demonizuje sztucznej inteligencji. Przeciwnie,
widzi w technice część ludzkiej historii, przejaw inteligencji, twórczości, wolności
i zdolności współpracy ze światem. Właśnie dlatego jednak pyta o jej miarę, w
zasadzie zastanawiając się nad miarą samego rozwoju. To zaś jedno z najstarszych pytań cywilizacji. Technika sama z siebie nie wie, dokąd zmierza. Potrafi zwiększać możliwości, skracać czas, przyspieszać procesy, pomnażać skuteczność, lecz nie odpowiada sama na pytanie, co warto czynić, czego nie, komu służy postęp i czy człowiek staje się przez niego bardziej człowiekiem? Dlatego Leon XIV nie pyta jedynie o to, czy sztuczna inteligencja działa, ale o to, komu służy, kto ją kontroluje, kto czerpie z niej zysk, kto ponosi jej koszty, kogo wzmacnia, kogo osłabia, kogo czyni niewidzialnym i czy nie zamienia tajemnicy osoby w sumę danych, przewidywań i zachowań – kosztem samego człowieka?

To jest realizm, a nie lęk. Konserwatywna ekologia zawsze zaczyna się od realizmu: od uznania granic, kruchości, ciągłości i niezamierzonych skutków ludzkiego działania. Klasycy ekologii kulturowej i archeologii ekologicznej jak Julian Steward, Leslie White, Roy Rappaport czy Karl W. Butzer przypominali, każdy w innym języku metodologicznym, że kultura nie istnieje poza środowiskiem, ale w nieustannym splocie z energią, zasobami, techniką, rytuałem, osadnictwem, produkcją i sposobami adaptacji. Człowiek nie żyje bowiem „obok” natury, ale w układach zależności, których nie da się bezkarnie zerwać. Leon XIV dopowiada do tej tradycji rzecz nową: dziś jednym z takich środowisk stała się technologia cyfrowa i myśleć trzeba o niej w zgodzie z jedną z najstarszych chrześcijańskich maksym: łaska bazuje na naturze.

Babel albo Miasto Boga

Najmocniejszą metaforą encykliki jest oczywiście przeciwstawienie dwóch biblijnych obrazów: wieży Babel i Miasta Boga. Babel oznacza projekt imponujący, jednolity, skuteczny i technicznie sprawny, ale zbudowany na pysze, samowystarczalności i pragnieniu kontroli; Miasto Boga oznacza zaś odbudowę cierpliwą, wspólnotową, zakorzenioną, poprzedzoną modlitwą, rozeznaniem i wysłuchaniem lęków konkretnych ludzi.

To rozróżnienie jest kluczem całej encykliki. Spór o sztuczną inteligencję nie jest bowiem sporem między postępem a zacofaniem, lecz sporem między dwoma sposobami budowania świata. Można budować jak Babel: szybko, centralnie, jednolitym językiem danych, wydajności i kontroli, sprowadzając tajemnicę człowieka do informacji, reakcji, wzorców i mierzalnych rezultatów; tak jak do tej pory, eksploatując naturę. Można jednak budować także jak augustiańskie Miasto Boga: przez współdzieloną odpowiedzialność, cierpliwość instytucji, troskę o słabych, przez rodzinę, szkołę, wspólnotę lokalną, Kościół, państwo i wszystkie te pośrednie przestrzenie, w których człowiek uczy się być wolny nie przeciwko innym, lecz razem z innymi; uczy się „tkać” wspólnotę, jak zachęcał do tego Leon XIV w trakcie swojej podróży do Hiszpanii w czerwcu 2026 roku.

W tym miejscu Leon XIV jest bardzo bliski temu, co wspomniany już Roger Scruton rozumiał jako obronę domu. Dom nie jest bowiem tylko prywatną własnością ani sentymentalnym miejscem dzieciństwa, tylko przestrzenią zobowiązania, światem, którego nie wymyśliliśmy od początku i którego nie wolno nam potraktować jak surowca do dowolnej przebudowy. Dom ma swoją pamięć, język, rytuały, krajobraz, zapach, ciszę, cmentarze, drzewa, drogi, kapliczki, biblioteki, warsztaty, szkoły i stoły, przy których ludzie uczą się rozmawiać i wspólnie być, tkając relacje. Babel tego nie rozumie, chcąc skali, jednolitości i skuteczności. Miasto Boga to zaś dom, w którym się rozumie, że prawdziwa odbudowa zaczyna się od powierzenia ludziom ich odcinka muru. Tak odczytana encyklika Leona XIV jest dokumentem nie tylko o technologii, ale o cywilizacji, w którym papież pyta, czy chcemy świata, w którym postęp będzie budował komunię, czy świata, w którym postęp stanie się nową architekturą dominacji?

Ekologia komunikacji

Jednym z najważniejszych pojęć Magnifica humanitas jest „ekologia komunikacji”. To określenie jest niezwykle trafne, bo pokazuje, że współczesny kryzys ekologiczny nie dotyczy już wyłącznie środowiska naturalnego, ale także środowiska symbolicznego. Człowiek oddycha nie tylko powietrzem. Oddycha również językiem, obrazami, wiadomościami, emocjami, powtarzanymi narracjami, konfliktami i algorytmami, które decydują, co zobaczy, czego zapragnie, czego się przestraszy i z kim przestanie rozmawiać. Komunikacja jest kluczem. Skoro środowisko naturalne może zostać zanieczyszczone odpadami, smogiem i toksynami, to środowisko komunikacyjne może zostać skażone kłamstwem, manipulacją, półprawdą, pogardą czy uzależniającym rytmem nieustannej reakcji. W tym sensie nad encykliką wciąż unosi się intelektualny cień papieża Franciszka, który wielokrotnie apelował o “rozbrojenie” komunikacji. Leon XIV rozwija tę intuicję, przypominając, że prawda jest dobrem wspólnym. Bez prawdy wspólnota nie ma gruntu, na którym może stać, demokracja zamienia się w zarządzanie emocjami, a język przestaje służyć spotkaniu, a zaczyna służyć dominacji. To ciągłość wobec nauczania poprzednich papieży.

Kiedy pisałem pracę magisterską z archeologii, na temat przedkolumbijskiego osadnictwa w Amazonii, często wracałem do prac wybitnego antropologa Claude’a Lévi-Strauss. Z oczywistą ostrożnością, bo jego antropologia wyrasta z innego wszakże świata niż katolicka nauka społeczna, wspomnieć trzeba, że autor Smutku tropików wiedział, że kultury nie są przypadkowymi zbiorami praktyk, lecz delikatnymi systemami znaczeń, klasyfikacji, opowieści i relacji z otoczeniem. Człowiek porządkuje świat najpierw symbolicznie, a niszczenie tego porządku nie jest mniej groźne niż niszczenie materialnego krajobrazu. Cywilizacja, która produkuje coraz więcej komunikatów, ale coraz mniej znaczenia, coraz więcej połączeń, ale coraz mniej spotkania, coraz więcej danych, ale coraz mniej mądrości, staje się więc cywilizacją duchowo nieekologiczną. O tym właśnie pisze Leon XIV w Magnifica humanitas, wskazując, że ekologia komunikacji oznacza obronę warunków, w których człowiek może myśleć, rozmawiać, spierać się, rozeznawać i dojrzewać; obronę ciszy, powagi, dziennikarstwa, szkoły, książki, rodziny, wspólnoty i tych instytucji pośrednich, które pozwalają prawdzie krążyć między ludźmi inaczej niż przez przemoc emocji albo władzę algorytmu.

Cyfrowy ślad ekologiczny

Leon XIV przypomina także rzecz oczywistą, a jednak często wypieraną: świat cyfrowy nie jest niematerialny. Nie istnieje żadna czysta, lekka, bezcielesna „chmura”. Są bowiem centra danych, kable, serwery, mikroprocesory, chłodzenie, energia, woda, surowce, kopalnie, logistyka i praca ludzi, których zwykle nie widzi końcowy użytkownik. To bardzo ważny fragment encykliki, ponieważ rozbija mit, że cyfryzacja z definicji oznacza dematerializację. Sztuczna inteligencja może pomagać w ochronie środowiska, planowaniu, medycynie, edukacji czy ograniczaniu strat, ale sama również zużywa zasoby, bo każda odpowiedź systemu, która wydaje się natychmiastowa i niemal magiczna, ma swój koszt materialny, energetyczny i społeczny. Właśnie dlatego ekologia Leona XIV nie pozwala zachwycić się technologią bez pytania o jej ukryte zaplecze.

Klasycy ekologii kulturowej powiedzieliby, że każda kultura ma swój metabolizm. Zużywa energię, organizuje pracę, przekształca środowisko, tworzy rytuały, usprawiedliwia hierarchie, adaptuje się do warunków i sama te warunki zmienia. Cywilizacja cyfrowa także ma swój metabolizm, tylko często próbuje go ukryć za estetyką lekkości. Leon XIV domaga się, byśmy ten metabolizm dostrzegli, bo to, co niewidzialne, nie przestaje być realne. Dla zielonego konserwatyzmu jest to intuicja podstawowa. Nie wolno przenosić kosztów własnej wygody na kogoś innego: na przyszłe pokolenia, słabsze wspólnoty, kraje wydobywające surowce, niewidzialnych pracowników, środowisko naturalne albo dzieci, którym zostawimy świat bardziej szybki, ale mniej zamieszkiwalny. W tym kontekście Leon dodaje do katolickiego myślenia o ekologii element niezwykle istotny: wyobraźnię.

Praca, której nie wolno odczłowieczyć

Jednym z najgłębszych tematów encykliki jest jednak praca. Leon XIV wie, że technologia nie zmienia jedynie narzędzi produkcji, ale samo doświadczenie człowieka pracującego: rytm, sprawczość, godność, bezpieczeństwo, relację z czasem i poczucie sensu.

W katolickiej nauce społecznej praca nigdy nie była tylko sposobem zarabiania pieniędzy. Była przestrzenią osoby, co szczególnie mocno podkreślał św. Josemaria Escriva. Człowiek przez pracę nie tylko wytwarza rzeczy, ale także kształtuje siebie, służy rodzinie, uczestniczy w dobru wspólnym, uczy się odpowiedzialności, współpracy i wytrwałości. Dlatego automatyzacja i sztuczna inteligencja muszą być oceniane nie tylko przez kryterium efektywności, ale także – a może przede wszystkim – przez kryterium antropologiczne: czy pomagają człowiekowi pracować bardziej po ludzku, czy czynią go dodatkiem do systemu, który mierzy jego wartość wyłącznie tempem, wynikiem i przewidywalnością?

To pytanie jest bliskie także konserwatywnemu namysłowi. Praca oderwana od miejsca, wspólnoty i odpowiedzialności łatwo traci wymiar osobowy, stając się funkcją w systemie, a nie powołaniem człowieka. Tymczasem zdrowa ekologia społeczna wymaga, by ludzie mieli realny udział w świecie, który współtworzą. Nie można mówić o wspólnym domu, jeśli coraz większe grupy ludzi czują się w nim zbędne. Stąd ważnym, choć nieoczywiście ekologicznym, wątkiem Magnifica humanitas jest ostrzeżenie przed utowarowieniem osoby. W świecie cyfrowym człowiek nie jest już tylko konsumentem. Coraz częściej sam staje się produktem: źródłem danych, uwagi, emocji, reakcji, przewidywań i wzorców zachowania. Nowa władza nie zawsze przychodzi pod postacią przemocy. Coraz częściej przychodzi jako wygoda.

To jedna z najsubtelniejszych intuicji encykliki. Wolność może zostać osłabiona nie tylko przez zakaz, ale także przez zależność, przez nadmiar bodźców, architekturę wyboru, nieustanną personalizację i optymalizację. Przez system, który zna nasze słabości szybciej, niż my zdążymy je nazwać oraz przez technologie, które nie tyle odbierają wolność formalnie, ile powoli odzwyczajają człowieka od samodzielnego rozeznawania.

Dlatego Leon XIV mówi o wychowaniu. Potrzebne są szkoły, rodziny, wspólnoty, media, instytucje pośrednie i odpowiedzialna polityka. Nie wystarczy regulować technologii od zewnątrz, jeśli nie będziemy wychowywać ludzi zdolnych do wewnętrznej wolności. To jest także zadanie ekologiczne. Ekologia człowieka zaczyna się bowiem od ochrony tych warunków, w których osoba może nie tylko wybierać, ale także rozumieć, co wybiera.

Zielony konserwatyzm ery sztucznej inteligencji

Czy można więc powiedzieć, że Leon XIV proponuje ekologię konserwatywną? Nie w sensie partyjnym, ideologicznym czy publicystycznym, ale tak. W sensie głębszym pierwsza papieska encyklika przypomina, że świat nie jest materiałem do dowolnego przeprojektowania, człowiek nie jest zbiorem funkcji, a postęp nie może być mierzony wyłącznie mocą systemów. To bardzo konserwatywna intuicja, ale jednocześnie głęboko chrześcijańska: istnieje porządek rzeczy, istnieje natura osoby, dobro wspólne, granice, dziedzictwo i odpowiedzialność za tych, którzy przyjdą po nas. W tym sensie ekologia Leona XIV rozszerza pojęcie wspólnego domu, którym jest nie tylko ziemia, lecz także język. Domem jest rodzina, ale także szkoła. Jest nim również całe środowisko komunikacyjne. Tak samo jak praca, pamięć, ciało, wolność, prawda i wspólnota. Jeśli którekolwiek z tych środowisk zostanie zniszczone, człowiek przestaje mieszkać w świecie, a zaczyna jedynie funkcjonować w systemie. I to myśl, w której spotykają się Leon XIV, Roger Scruton, Claude Lévi-Strauss i klasycy ekologii kulturowej, choć każdy z nich mówi innym językiem. Scruton przypomina, że troska rodzi się z miłości domu, Lévi-Strauss uczy, że kultury są delikatnymi porządkami znaczeń, których nie można bezkarnie homogenizować, klasycy tacy jak Steward, White, Rappaport i Butzer pokazują zaś, że społeczeństwa istnieją w sieciach zależności między środowiskiem, energią, techniką, symbolami i organizacją życia. W Magnifica humanitas Leon XIV dodaje do tego chrześcijańskie centrum: człowiek jest osobą stworzoną na obraz Boga, a więc żadna technologia, żaden system i żadna wizja postępu nie mogą uczynić z niego środka do celu.

Budować świat bardziej ludzki

Ostatecznie Magnifica humanitas jest encykliką o budowaniu. Nie o zatrzymaniu historii, lecz jej nawróceniu; nie o nostalgii, lecz o odpowiedzialności.

Leon XIV pyta, czy chcemy budować Babel, czy Miasto Boże? Babel jest zawsze kusząca, bo obiecuje szybkość, skalę, jednolitość i kontrolę. Miasto Boże wymaga natomiast więcej cierpliwości. Trzeba modlić się, słuchać, rozdzielać zadania, naprawiać mury, odbudowywać zaufanie, chronić słabych, uznawać granice i pracować tam, gdzie zostaliśmy postawieni.

W epoce sztucznej inteligencji ekologia nie może być już tylko troską o zewnętrzne środowisko człowieka. Musi stać się troską o całe środowisko jego człowieczeństwa: o ziemię, ciało, uwagę, język, prawdę, rodzinę, pracę, wolność, wspólnotę i duszę. To właśnie z tej perspektywy Leon XIV odczytuje dziś zadanie ekologii. To jest najważniejsza lekcja Magnifica humanitas, którą można streścić w jednej intuicji: człowiek nie ocali natury, jeśli sam utraci zdolność zamieszkiwania świata z wdzięcznością. Nie ochroni wspólnego domu, jeśli przestanie rozumieć, że dom nie jest rzeczą, lecz relacją, bez której nie zbuduje przyszłości – zwłaszcza jeśli pomyli potęgę z mądrością. Ekologia Leona XIV jest więc ekologią granicy, domu i osoby – bliską temu, co Franciszek ujmował w formule: tierra, techo y trabajo. Leon mówi natomiast o porządku, którego potrzebuje każdy człowiek – porządku, który współczesna ekologia pomaga opisać, a który jest przypomnieniem, że prawdziwy postęp nie polega na tym, że możemy więcej, ale na tym, że umiemy lepiej rozpoznać, co jest godne człowieka. I że w świecie, który wciąż buduje nowe wieże Babel, chrześcijańska odpowiedź nie polega na lęku, lecz na cierpliwym odbudowywaniu Miasta Bożego.

Autor: Michał Kłosowski

Źródła i konteksty

Leon XIV, Magnifica humanitas. Encyklika o ochronie osoby ludzkiej w epoce sztucznej inteligencji, Watykan 2026.

Franciszek, Laudato si’. Encyklika poświęcona trosce o wspólny dom, Watykan 2015.

Jan Paweł II, Centesimus annus, Watykan 1991.

Roger Scruton, Green Philosophy. How to Think Seriously About the Planet, London 2012.

Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 i wyd. nast.

Claude Lévi-Strauss, Myśl nieoswojona, Warszawa 1969 i wyd. nast.

Julian H. Steward, Theory of Culture Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1955.

Leslie A. White, The Evolution of Culture, New York 1959.

Roy A. Rappaport, Pigs for the Ancestors. Ritual in the Ecology of a New Guinea People, New Haven 1968.

Karl W. Butzer, Archaeology as Human Ecology. Method and Theory for a Contextual Approach, Cambridge 1982.