Rosyjska gospodarka po czterech latach wojny. Czy sankcje naprawdę działają?

Cztery lata po rozpoczęciu pełnoskalowej agresji na Ukrainę Rosja nadal prowadzi wojnę i wciąż pozostaje jednym z największych eksporterów surowców energetycznych na świecie. W przestrzeni publicznej regularnie pojawiają się więc pytania o skuteczność zachodnich sankcji. Czy Kreml rzeczywiście zdołał dostosować się do nowych realiów? Czy utrata rynku europejskiego została zrekompensowana eksportem do Azji? Czy sektor energetyczny nadal pozostaje najważniejszym źródłem finansowania rosyjskiej gospodarki?

O tym w najnowszym odcinku podcastu Fundacji Polska z Natury rozmawiają Daniel Czyżewski i Filip Rudnik, analityk Ośrodka Studiów Wschodnich specjalizujący się w rosyjskiej gospodarce i polityce energetycznej. Rozmowa pokazuje, że odpowiedź na pytanie o skuteczność sankcji jest znacznie bardziej złożona niż mogłoby wynikać z samych danych o PKB czy bieżących dochodach z eksportu.

„Sprzedaż ropy naftowej jest od zarabiania pieniędzy, a Gazprom był do 2022 roku od kreowania polityki.”

Gazprom był narzędziem polityki, nie tylko biznesu

Rosyjska polityka energetyczna od lat wykraczała daleko poza zwykły handel surowcami. Gaz ziemny stał się jednym z podstawowych instrumentów wywierania wpływu na państwa europejskie, a decyzje dotyczące poziomu dostaw często wynikały z kalkulacji politycznych, a nie ekonomicznych. Już w 2021 roku, gdy Rosja koncentrowała wojska przy granicy z Ukrainą, Gazprom ograniczał przesył gazu do europejskich magazynów, wpływając na wzrost cen. Po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny próbował z kolei wymusić rozliczenia w rublach, jednostronnie zmieniając zasady obowiązujących kontraktów. Kraje, które nie akceptowały nowych warunków, doświadczały ograniczenia lub całkowitego wstrzymania dostaw.

W efekcie Rosja osiągała dwa cele jednocześnie – wywoływała niepewność na europejskim rynku energii i korzystała z rekordowo wysokich cen gazu. Pokazuje to, że sektor energetyczny był przez lata integralnym elementem rosyjskiej strategii geopolitycznej.

„2022 rok był rokiem bonanzy dla rosyjskiego sektora energetycznego.”

Dlaczego Rosja zarabiała najwięcej po rozpoczęciu wojny?

Dla wielu obserwatorów może wydawać się to paradoksalne. Zachód ogłaszał kolejne pakiety sankcji, a rosyjskie wpływy z eksportu energii osiągały historyczne poziomy. Jak wyjaśnia Filip Rudnik, wynikało to przede wszystkim z opóźnionego działania restrykcji oraz bezprecedensowego wzrostu cen ropy i gazu na światowych rynkach. W pierwszych miesiącach wojny większość ograniczeń nie obowiązywała jeszcze w pełnym zakresie, natomiast gwałtowny wzrost cen surowców pozwalał Rosji osiągać rekordowe przychody nawet przy stopniowo malejącym eksporcie.

Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero w kolejnych latach. Rozszerzanie sankcji, konieczność oferowania coraz większych rabatów oraz utrata najważniejszego rynku zbytu sprawiły, że dochody rosyjskiego sektora energetycznego zaczęły systematycznie spadać. Jednocześnie Moskwa została zmuszona do przebudowy całego modelu eksportowego, budowy nowych szlaków handlowych i rozwijania kosztownej floty cienia.

„Unia Europejska stała po stronie wprowadzenia zakazu jakichkolwiek transakcji z rosyjską ropą.”

Price cap – kompromis między sankcjami a bezpieczeństwem rynku

Jednym z najbardziej interesujących wątków rozmowy są kulisy wprowadzania sankcji na rosyjską ropę. Wbrew często powtarzanej opinii mechanizm limitu cenowego nie był pierwszym rozwiązaniem proponowanym przez Zachód. Początkowo państwa Unii Europejskiej opowiadały się za znacznie dalej idącym embargiem, które całkowicie zakazywałoby zachodnim firmom transportowania, ubezpieczania czy finansowania handlu rosyjską ropą.

Dopiero administracja Joe Bidena zaproponowała mechanizm price cap. Celem było jednoczesne ograniczenie dochodów Kremla oraz uniknięcie gwałtownego wzrostu cen ropy na światowych rynkach. Zachodnie firmy mogły uczestniczyć w transakcjach wyłącznie wtedy, gdy rosyjska ropa była sprzedawana poniżej ustalonego limitu cenowego. Był to kompromis pomiędzy maksymalną presją gospodarczą a stabilnością światowego rynku energii.

„Chińczycy negocjują ostrzej niż państwa unijne.”

Zwrot na Wschód nie oznacza sukcesu

Rosja od początku wojny konsekwentnie przekonuje, że utrata rynku europejskiego została zrekompensowana eksportem do Chin i Indii. W praktyce sytuacja wygląda jednak znacznie bardziej skomplikowanie. O ile ropa rzeczywiście znalazła nowych odbiorców, o tyle gaz pozostaje znacznie większym wyzwaniem. Infrastruktura przesyłowa przez dekady była projektowana z myślą o Europie, dlatego przekierowanie dostaw do Azji wymaga budowy nowych gazociągów oraz wielomiliardowych inwestycji.

Dodatkowo Rosja utraciła pozycję uprzywilejowanego partnera handlowego. Chiny wykorzystują swoją przewagę negocjacyjną, oczekując niższych cen, korzystniejszych warunków kontraktów oraz większego udziału Rosji w finansowaniu nowych projektów. W rezultacie Moskwa sprzedaje surowce na mniej korzystnych warunkach, a jej zależność od jednego dominującego odbiorcy stopniowo rośnie.

„Od 2022 roku następuje mocny spadek.”

Skutki sankcji będą widoczne przede wszystkim w dłuższej perspektywie

Rozmowa pokazuje, że skuteczności sankcji nie należy oceniać wyłącznie przez pryzmat bieżących wpływów do rosyjskiego budżetu. Znacznie większe znaczenie mają procesy zachodzące w dłuższym horyzoncie czasowym. Rosja stopniowo traci dostęp do nowoczesnych technologii wykorzystywanych przy wydobyciu ropy i gazu, rozwoju projektów LNG czy eksploatacji nowych złóż. Coraz trudniejsze staje się również pozyskiwanie specjalistycznych urządzeń i usług, które przez lata dostarczały zachodnie firmy.

Jednocześnie rosyjska gospodarka pozostaje silnie podporządkowana wysiłkowi wojennemu. Wysokie wydatki państwa napędzają część wskaźników makroekonomicznych, ale nie rozwiązują problemów strukturalnych związanych z niedoborem pracowników, inflacją czy ograniczonymi możliwościami inwestycyjnymi. To właśnie te czynniki mogą w najbliższych latach w największym stopniu osłabiać potencjał rosyjskiej gospodarki i sektora energetycznego.

Energia pozostaje jednym z fundamentów bezpieczeństwa Europy

Doświadczenia ostatnich lat pokazały, że ropa i gaz są nie tylko towarami, ale również narzędziami prowadzenia polityki. Wojna w Ukrainie unaoczniła, jak istotne znaczenie dla bezpieczeństwa państw mają dywersyfikacja dostaw, rozwój infrastruktury energetycznej oraz ograniczanie zależności od surowców wykorzystywanych jako instrument nacisku politycznego.

Rozmowa z Filipem Rudnikiem pokazuje, że odpowiedź na pytanie o skuteczność sankcji nie sprowadza się do prostego „tak” lub „nie”. Rosja nadal czerpie znaczące dochody z eksportu energii, jednak odbywa się to na coraz mniej korzystnych warunkach. Utrata rynku europejskiego, rosnąca zależność od Chin oraz ograniczony dostęp do technologii mogą w dłuższej perspektywie okazać się znacznie większym wyzwaniem niż krótkoterminowe spadki przychodów.

Całą rozmowę z Filipem Rudnikiem można obejrzeć i wysłuchać na platformach streamingowych Fundacji Polska z Natury. W podcaście szerzej omawiamy kondycję rosyjskiej gospodarki, przyszłość sektora energetycznego oraz wpływ sankcji na bezpieczeństwo energetyczne Polski i Europy.