„Etyka ziemi” Aldo Leopolda 

Troska o przyrodę nie jest jedynie zagadnieniem praktycznym. Toczą się wokół niej debaty na temat filozoficznych i etycznych podstaw, które nakładałyby na człowieka obowiązek zadbania o środowisko naturalne. Prekursorem tej idei – bliskiej współczesnemu nauczaniu Kościoła katolickiego – był Aldo Leopold, amerykański przyrodnik, który odrzucał chrześcijański antropocentryzm.

Aldo Leopold urodził się w stanie Iowa w 1887 roku. Był potomkiem niemieckich imigrantów. Jego ojciec Carl prowadził firmę stolarską. To on nauczył Leopolda szacunku do przyrody – był przeciwnikiem zabijania zwierząt dla czystej, myśliwskiej przyjemności i twierdził, że wolno robić to jedynie w celu zdobycia pożywienia i z poszanowaniem naturalnego rytmu poszczególnych gatunków. 

Leopold ukończył studia na Uniwersytecie Yale i zajął się leśnictwem – podjął służbę w U.S. Forest Service. Pracował w Arizonie oraz w Nowym Meksyku. Podejmował liczne dodatkowe inicjatywy na rzecz ochrony przyrody. Dzięki jego staraniom w Nowym Meksyku powstało stowarzyszenie myśliwych, którego celem było uregulowanie polowań z zachowaniem równowagi w populacji drapieżników. 

Leopold opracował także plan ochrony Wielkiego Kanionu, regulujący turystykę i handel oraz wprowadzający inne rozwiązania mające na celu ochronę jego naturalnego charakteru. Napisał również podręcznik dla U.S. Forest Service, poświęcony zasadom polowania i łowienia ryb, którego intencją było lepsze gospodarowanie zasobami zwierzyny. Dzięki jego staraniom powstał rezerwat Gila w Nowym Meksyku, a jego dawna część nosi obecnie imię Aldo Leopolda. Był też wreszcie współzałożycielem funkcjonującego do dziś Wilderness Society.

W 1933 roku na Uniwersytecie Wisconsin Leopold objął pierwsze w Stanach Zjednoczonych stanowisko naukowe w obszarze zarządzania zwierzyną łowną. Był jednym z pierwszych uczonych amerykańskich zajmujących się tą problematyką. 

Aldo Leopold zapisał się na kartach historii także jako filozof przyrody, choć brak formalnego wykształcenia w tym kierunku sprawiał, że spotykał się z krytyką. Był twórcą koncepcji etyki ziemi. Jej założenia przedstawił w książce A Sand County Almanac: And Sketches Here and There, opublikowanej po jego śmierci w 1949 roku. Twierdził, że do jego czasów ludzie wypracowali dwa rodzaje etyki: pierwszy, odnoszący się do relacji pomiędzy jednostkami oraz drugi, dotyczący relacji człowiek – społeczeństwo. Rozwijały się one wraz z powiększaniem się ludzkich populacji oraz powstawaniem nowych narzędzi. 

W ocenie Leopolda do czasu napisania przez niego tej pracy nie powstał jednak żaden zbiór zasad etycznych, które regulowałyby postępowanie wobec ziemi i żyjących na niej zwierząt oraz roślin. Autor porównywał tę sytuację do wydarzenia opisanego w Odysei – Odyseusz, gdy powrócił z Troi, nakazał powiesić niewierne, które nie wywiązywały się ze swoich obowiązków. Nie było to postrzegane w kategoriach dobra i zła, a jedynie prawa do zarządzania majątkiem.

Podobnie los ziemi i żyjących na niej stworzeń był w czasach Leopolda zależny jedynie od woli właścicieli. Przyrodnik uważał zmianę tej sytuacji za „ekologiczną konieczność” i „ewolucyjną możliwość”. Dążenie w tym kierunku uzasadniał współzależnością człowieka i przyrody, tak zresztą, jak uzasadniane są normy etyczne dotyczące relacji międzyludzkich. 

Jednocześnie Leopold nie uważał, że człowiek nie powinien traktować dóbr naturalnych jako zasobu. Domagał się jednak zachowania umiaru w celu utrzymania równowagi pomiędzy człowiekiem a ziemią. „W skrócie – jak pisał – etyka ziemi zmienia rolę Homo sapiens ze zdobywcy wspólnoty ziemi w jej zwykłego członka i obywatela. Wymaga to szacunku wobec innych jej członków, jak i wspólnoty jako takiej”.

Leopold przestrzegał przed postrzeganiem ziemi i jej stworzeń jedynie przez pryzmat zysku. Większość z nich, jak zauważał, nie posiada dużej (albo jakiejkolwiek) wartości ekonomicznej – tak jak polne kwiaty czy dzikie ptactwo. Mają jednak swoje miejsce i rolę w ekosystemach i ostatecznie od ich przetrwania zależy także możliwość komercyjnej eksploatacji ziemi. Ich ochronę w Stanach Zjednoczonych, jak pisał Leopold, delegowano głównie na rząd. Problem polegał jednak na tym, że wiele z tych gatunków zwierząt i roślin bytowało na działkach prywatnych. Powodowało to ich efektywne usunięcie z dużych obszarów. 

„Podsumowując – jak pisał Leopold – system ochrony środowiska oparty wyłącznie na ekonomicznym interesie jest beznadziejnie niespójny”. I zalecał: „kluczem, który należy poruszyć, aby uwolnić proces ewolucyjny dla etyki, jest po prostu: przestańcie postrzegać godne użytkowanie gruntów wyłącznie jako problem ekonomiczny. Rozważcie każde pytanie pod kątem tego, co jest etycznie i estetycznie słuszne, a także co jest ekonomicznie korzystne”.

Etyka ziemi Leopolda jest bliska koncepcji zrównoważonego rozwoju, która ma korzenie w niemieckiej myśli leśniczej (Leopold bywał w Niemczech i uważał, że w Europie poziom ochrony przyrody jest na wyższym poziomie niż w USA). W pierwotnej wersji polegała ona na wycinaniu ograniczonej liczby drzew w lasach, by mogły się one odbudować. Idea ta zasadniczo jednak stawiała człowieka w centrum – celem było zachowanie zasobów naturalnych, by ludzie mogli z nich swobodnie korzystać. 

Leopold, jak się wydaje, szedł dalej, strącając człowieka z pozycji tego, którego rolą jest panować nad przyrodą. Rodziło to pewien sprzeciw środowisk chrześcijańskich, dla których człowiek był koroną stworzenia i powinien „czynić sobie ziemię poddaną”. 

Jak pisał jednak papież Franciszek w encyklice Laudato Si’, Pismo Święte nie uprawnia człowieka do absolutnej dominacji nad innymi gatunkami. Wprowadził wręcz pojęcie ekologii integralnej, rozumianej właśnie w ten sposób, że człowiek jest częścią szerszego świata, co zobowiązuje go do poszukiwania rozwiązań „uwzględniających interakcje systemów przyrodniczych między sobą oraz z systemami społecznymi”. Jest to wezwanie nie tylko praktyczne, związane z odnową zasobów natury, ale także, co znamienne, etyczne.

Ekologia integralna, jak uczył papież Franciszek, powinna być uwzględniona w życiu politycznym na poziomie międzynarodowym, narodowym i lokalnym. Decyzje odnoszące się do środowiska i przyrody powinny być podejmowane w sposób przejrzysty i uwzględniać szeroki interes społeczny. Wreszcie Laudato Si’ odrzuca konsumpcyjny styl życia i wzywa do pielęgnowania ponadczasowych wartości. 

Franciszek nadał trosce o przyrodę szczególny wymiar, ponieważ jako pierwszy biskup Rzymu poświęcił całą encyklikę trosce o nią. Jego poprzednicy jednak również pochylali się nad tym tematem. Jan Paweł II pisał w Centesimus Annus o tym, że potrzebna jest współpraca ludzi z Bogiem – twórcą natury – na rzecz prawidłowego rozwoju środowiska naturalnego. Zagadnienia te poruszył też Benedykt XVI w encyklice Caritas in Veritate. 

Rodzice Leopolda wychowali się w tradycji luterańskiej, choć nie byli praktykującymi chrześcijanami. Według wspomnień córki Leopolda Estelli, on sam na pytanie o wiarę w Boga odpowiedział, że wierzy w „mistyczną najwyższą moc, która kieruje wszechświatem, ale nie jest to Bóg osobowy”. Nie podejmował też praktyk religijnych. 

Jego koncepcja, jak pokazują powyższe rozważania, nie była zupełnie sprzeczna ze współczesnym nauczaniem katolickim. Kościół naucza wprawdzie, że człowiek jest koroną stworzenia, podczas gdy Leopold uważał go jedynie za równorzędnego jego członka. Jego poglądy spotykają się jednak z nauczaniem Kościoła w nakazie zachowania roztropnej troski o przyrodę. 

Autor: Eugeniusz Romer

Źródła:

Franciszek. Laudato si’. Encyklika Ojca Świętego Franciszka poświęcona trosce o wspólny dom, 24 maja 2015, Stolica Apostolska.

Leopold, A. A Sand County Almanac and Sketches Here and There, New York: Oxford University Press, 1949.

Meine, C. „Aldo Leopold”, w: H. R. Slotten (red.), Oxford Encyclopedia of the History of Science, Medicine, and Technology in America, New York: Oxford University Press, 2014.

Rice, C. „Najlepsze podsumowanie encykliki Laudato si’”, Laudato Si’ Movement, 15 czerwca 2022, https://laudatosimovement.org/news/najlepsze-podsumowanie-laudato-si/ [dostęp: 22.09.2026].

„Aldo Leopold”. Ekologia.pl, https://www.ekologia.pl/ekolog/aldo-leopold/ [dostęp: 22.09.2026].

„Aldo Leopold”. Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Aldo_Leopold [dostęp: 22.09.2026].